JELITA A PSYCHIKA. Leczenie, mechanizmy i podejście terapeutyczne (część 2/2).

29 kwietnia 2026

6. Jakie są różnice w odpowiedzi na stres u pacjentów z IBS z dominującym komponentem lękowym vs depresyjnym?

Pacjenci z zespołem jelita drażliwego (IBS) nie stanowią jednorodnej grupy. Sposób, w jaki ich organizm reaguje na stres, może się znacząco różnić w zależności od dominującego komponentu psychicznego.

W przypadku dominującego komponentu lękowego obserwuje się zwykle nadmierną reaktywność układu nerwowego. Organizm reaguje szybko i intensywnie na bodźce stresowe, co prowadzi do nagłych zmian w motoryce jelit. Często w postaci biegunek, uczucia „ścisku” w brzuchu czy pilnej potrzeby wypróżnienia. Charakterystyczna jest także hiperczujność na sygnały płynące z ciała oraz tendencja do ich katastroficznej interpretacji.

Z kolei u pacjentów z dominującym komponentem depresyjnym częściej obserwuje się spowolnienie reakcji fizjologicznych. Może to skutkować obniżoną motoryką jelit (np. zaparcia), zmniejszoną reaktywnością na bodźce oraz ogólnym „wyciszeniem” organizmu. Objawy jelitowe bywają mniej gwałtowne, ale bardziej przewlekłe i uporczywe.

Różnice te mają istotne znaczenie kliniczne, ponieważ wpływają na dobór strategii terapeutycznej, zarówno farmakologicznej, jak i psychologicznej.

Prościej mówiąc: w lęku organizm „przyspiesza i reaguje za mocno”, a w depresji częściej „zwalnia i traci energię”. Jelita odzwierciedlają te różnice.

7. Czy i w jakim zakresie leczenie psychiatryczne (np. SSRI, SNRI, TCA) wpływa na objawy gastroenterologiczne?

Leczenie psychiatryczne, zwłaszcza z wykorzystaniem leków przeciwdepresyjnych, może mieć istotny wpływ na objawy ze strony przewodu pokarmowego. Wynika to z faktu, że wiele neuroprzekaźników regulujących nastrój (np. serotonina) odgrywa również kluczową rolę w funkcjonowaniu jelit.

Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) mogą wpływać na motorykę jelit i często są stosowane u pacjentów z IBS, szczególnie gdy współwystępuje komponent lękowy. Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TCA) z kolei mogą działać korzystnie u pacjentów z biegunkową postacią IBS, ponieważ spowalniają pasaż jelitowy i zmniejszają nadwrażliwość trzewną.

Warto podkreślić, że działanie tych leków nie ogranicza się tylko do poprawy nastroju. Mogą one modulować przetwarzanie bólu w układzie nerwowym oraz wpływać na komunikację w osi jelito–mózg.

Jednocześnie u części pacjentów mogą pojawić się działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego, zwłaszcza na początku leczenia.

Prościej mówiąc: leki „na psychikę” często działają też na jelita, ponieważ oba te obszary są ze sobą biologicznie połączone.

8. Jak zmiany w barierze jelitowej („leaky gut”) korelują z markerami zapalnymi i objawami depresji?

Bariera jelitowa pełni kluczową funkcję ochronną, kontrolując, jakie substancje mogą przenikać z jelit do krwiobiegu. W prawidłowych warunkach działa jak szczelny filtr. Jednak pod wpływem stresu, dysbiozy czy stanu zapalnego może dojść do jej rozszczelnienia.

Zjawisko to określane jest potocznie jako „leaky gut”, czyli zwiększona przepuszczalność jelit. W takiej sytuacji do krwi mogą przedostawać się cząsteczki bakteryjne, takie jak lipopolisacharydy (LPS), które aktywują układ odpornościowy.

Efektem jest przewlekły, niskiego stopnia stan zapalny w organizmie. Coraz więcej badań wskazuje, że taki stan zapalny może wpływać na funkcjonowanie mózgu, zaburzając m.in. metabolizm neuroprzekaźników i przyczyniając się do rozwoju objawów depresyjnych.

Prościej mówiąc: kiedy jelita tracą swoją „szczelność”, organizm reaguje stanem zapalnym, który może pogarszać nastrój i wpływać na psychikę.

9. Jakie są neuroimmunologiczne mechanizmy łączące stan zapalny jelit z objawami psychicznymi?

Układ odpornościowy odgrywa istotną rolę w komunikacji między jelitami a mózgiem. W przypadku stanu zapalnego jelit dochodzi do uwalniania cytokin prozapalnych, czyli substancji, które regulują odpowiedź immunologiczną.

Cytokiny te mogą wpływać na mózg na kilka sposobów:

• bezpośrednio, poprzez przenikanie przez barierę krew–mózg
• pośrednio, poprzez aktywację nerwu błędnego
• poprzez wpływ na metabolizm tryptofanu i produkcję serotoniny

Efektem tych procesów mogą być zmiany w funkcjonowaniu układu nerwowego, w tym obniżenie nastroju, zmęczenie, spadek motywacji czy zwiększona podatność na lęk.

To podejście wpisuje się w tzw. „hipotezę zapalną depresji”, która zakłada, że u części pacjentów zaburzenia nastroju mają komponent immunologiczny.

Prościej mówiąc: stan zapalny w jelitach może „wysyłać sygnały” do mózgu, które wpływają na nasze emocje i samopoczucie.

10. W jaki sposób interwencje dietetyczne (np. dieta low FODMAP, probiotykoterapia, psychobiotyki) wpływają jednocześnie na objawy jelitowe i psychiczne?

Interwencje dietetyczne odgrywają coraz większą rolę w leczeniu zaburzeń osi jelito–mózg. Dieta wpływa bezpośrednio na skład mikrobioty jelitowej, a tym samym na funkcjonowanie układu nerwowego.

Dieta low FODMAP, stosowana często w IBS, może zmniejszać objawy jelitowe poprzez ograniczenie fermentujących węglowodanów. U części pacjentów prowadzi to również do poprawy samopoczucia psychicznego, prawdopodobnie poprzez redukcję dyskomfortu i normalizację pracy jelit.

Probiotyki, a szczególnie tzw. psychobiotyki, mogą wpływać na produkcję neuroprzekaźników, redukcję stanu zapalnego oraz regulację osi stresu. Choć badania są nadal rozwijane, wyniki wskazują na ich potencjał w łagodzeniu objawów depresji i lęku.

Warto jednak podkreślić, że interwencje dietetyczne powinny być indywidualnie dopasowane i najlepiej prowadzone pod okiem specjalisty.

Prościej mówiąc: to, co jemy, wpływa nie tylko na jelita, ale też na nasz nastrój, dlatego dieta może być ważnym elementem leczenia.

Podsumowanie

Relacja między jelitami a psychiką jest dwukierunkowa i niezwykle silna. Skuteczne podejście terapeutyczne wymaga uwzględnienia zarówno aspektów biologicznych, jak i psychologicznych.

Autor tekstu: Patrycja Sobczyńska